STT

Đề tài

1

Tên đề tài: Văn minh vật chất Phù Nam – những phát hiện ở Nam Bộ và huyện Cát Tiên (1975-2022)

Chủ nhiệm đề tài: PGS.TS. Đặng Văn Thắng

Đơn vị: Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG-HCM

Mã số: B2023-18b-02

Địa điểm: Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG-HCM

Quyết định nghiệm thu số …../QĐ-ĐHQG ngày ….. /…../2025 của Giám đốc ĐHQG-HCM;

Chủ tịch Hội đồng:

Tóm tắt Đề tài khoa học

Đề tài là công trình tổng hợp và phân tích tư liệu khảo cổ học về Phù Nam giai đoạn 1975 – 2022. Nghiên cứu đã hệ thống hóa dữ liệu từ 8 khu di tích lớn, bao gồm: Óc Eo – Ba Thê, Đá Nổi, Nền Chùa (An Giang); Gò Tháp, Gò Thành (Đồng Tháp); Nhơn Thành (Cần Thơ); Bình Tả (Tây Ninh); Chùa Lò Gạch (Vĩnh Long) và Cát Tiên (Lâm Đồng).

Kết quả nghiên cứu trọng tâm của đề tài phản ánh trình độ kỹ thuật và mỹ thuật đỉnh cao của cư dân Phù Nam thông qua hệ thống hiện vật với nhiều loại hình: tượng và phù điêu, công cụ lao động, đồ dùng sinh hoạt, vật liệu kiến trúc, đồ trang sức,…theo từng chất liệu: đá, gốm, gỗ, kim loại, thủy tinh và xương sừng.

1.Nghệ thuật chế tác đá là một trong những thành tựu nổi bật nhất. Các nghệ nhân xưa đã tạo tác những pho tượng tròn và phù điêu đạt độ hoàn mỹ cao về tỷ lệ nhân trắc và thần thái. Phong cách nghệ thuật chuyển biến từ ảnh hưởng Ấn Độ sang phong cách bản địa với những nét mặt mang đặc trưng cư dân Nam Á. Linh vật phổ biến nhất là các bộ ngẫu tượng Linga – Yoni với nhiều kích cỡ, từ loại nhỏ bằng thạch anh, đá quý đến những bộ có kích thước khổng lồ bằng sa thạch. Vật liệu kiến trúc và công cụ bằng đá có các cấu kiện kiến trúc quan trọng như mi cửa, cột đá, bậc thềm, máng nước thiêng và các loại công cụ sản xuất như bàn nghiền, chày nghiền, cối, rìu đá.

2. Nghệ thuật chế tác đồ gốm Phù Nam đa dạng về công năng và kỹ thuật, đóng vai trò thiết yếu trong đời sống. Gốm gia dụng rất phong phú với các loại nồi, vò, bình Kendi, và Cà ràng. Các công cụ như dọi se chỉ, chì lưới, khuôn đúc và bàn xoa gốm. Việc sản xuất gạch và ngói nung quy mô lớn là một bước tiến vượt bậc. Cư dân còn chế tác các tượng nhỏ, phù điêu trang trí và các vật dụng giải trí như quân cờ, bi gốm, xúc xắc.

3. Chất liệu gỗ là một nét đặc sắc hiếm có của khảo cổ học Phù Nam. Một bộ sưu tập tượng Phật bằng gỗ được tìm thấy với số lượng lớn tại các vùng đầm lầy (Gò Tháp, Nhơn Thành). Đây là những tác phẩm điêu khắc gỗ sớm nhất Đông Nam Á, thể hiện kỹ thuật tạc tượng điêu luyện trên thớ gỗ dọc. Đặc biệt, các phát hiện về thuyền độc mộc lớn, be thuyền ghép ván và trục quay bánh lái (tại Nhơn Thành, Gò Tháp) khẳng định kỹ thuật đóng tàu tiên tiến, là nền tảng cho sức mạnh thương mại hàng hải của vương quốc.

4. Kỹ nghệ luyện kim của Phù Nam có thể nói đã đạt trình độ bậc thầy. Hàng ngàn hiện vật vàng được tìm thấy, gồm các lá vàng trong các kiến trúc, nhẫn, khuyên tai, hạt chuỗi. Nghệ thuật đúc đồng thể hiện qua các tượng thờ nhỏ, gương đồng, chuông, chũm chọe, nhẫn và các vật dụng nghi lễ. Các loại con dấu, bùa đeo và đặc biệt là tiền tệ bằng hợp kim chì-thiếc hoặc đồng phản ánh một nền kinh tế hàng hóa phát triển.

5. Kỹ nghệ thủy tinh phát triển mạnh, phục vụ nhu cầu làm đẹp và trao đổi. Sản phẩm chủ đạo là các loại hạt chuỗi (chuỗi Indo-Pacific) với nhiều màu sắc và kích cỡ, cùng các loại vòng tay, khuyên tai. Việc tìm thấy nguyên liệu và phế phẩm thủy tinh cho thấy Phù Nam không chỉ nhập khẩu mà còn tự sản xuất thủy tinh tại chỗ.

6.Tuy số lượng ít, nhưng các hiện vật bằng xương, sừng cũng phản ánh sự tận dụng đa dạng nguồn nguyên liệu tự nhiên trong đời sống sinh hoạt và giải trí của cư dân cổ.

Tổng hợp lại, văn minh vật chất Phù Nam là kết quả của sự phát triển nội sinh mạnh mẽ từ nền tảng văn hóa bản địa, kết hợp với quá trình tiếp biến linh hoạt các yếu tố văn hóa bên ngoài. Hệ thống di vật đồ sộ, đa dạng về chất liệu và tinh xảo về kỹ thuật này khẳng định Phù Nam là một trung tâm kinh tế – văn hóa lớn, đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển của các quốc gia cổ đại trong khu vực Đông Nam Á.